Styl zakopiański, stworzony przez Stanisława Witkiewicza pod koniec XIX wieku, jest wyjątkowym zjawiskiem w polskiej architekturze, które łączy tradycyjne elementy kultury góralskiej z nowoczesnymi trendami. Jego celem było podkreślenie narodowej tożsamości w okresie zaborów. W artykule przyjrzymy się charakterystyce, cechom i historii stylu zakopiańskiego.
Jak powstał styl zakopiański?
Styl zakopiański narodził się w latach 90. XIX wieku dzięki Stanisławowi Witkiewiczowi, który zafascynowany kulturą Podhala postanowił stworzyć styl architektoniczny odzwierciedlający polskość. Witkiewicz, choć nie był rodowitym góralem, dostrzegł w tradycyjnym budownictwie góralskim potencjał do stworzenia nowoczesnego stylu narodowego. Zainspirowany unikalnym charakterem regionu, przekształcił chłopskie chaty w artystyczne rezydencje, które miały oddawać ducha narodowej tożsamości.
Witkiewicz wykorzystał tradycyjne elementy architektury góralskiej, takie jak spadziste dachy czy drewniane płazy, wzbogacając je o dekoracyjne elementy secesji. Dzięki temu styl zakopiański stał się symbolem nowoczesnej, a jednocześnie lokalnej architektury, która w sposób nowatorski łączyła sztukę ludową z potrzebami współczesnych czasów.
Jakie cechy wyróżniają styl zakopiański?
Styl zakopiański charakteryzuje się wieloma unikalnymi elementami konstrukcyjnymi i dekoracyjnymi. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych jest dach kryty gontem o licznych skosach, często zdobiony ozdobnymi kominami. Dachy te nie tylko spełniały funkcję praktyczną, chroniąc przed surowymi warunkami pogodowymi, ale także estetyczną, nadając budynkom niepowtarzalny wygląd.
Inne charakterystyczne elementy to wysokie kamienne podmurówki, które chroniły drewnianą konstrukcję przed wilgocią. Ściany budynków wykonane były z drewnianych płazów w konstrukcji wieńcowej, co nadawało im solidności, a jednocześnie pozwalało na wprowadzenie licznych elementów dekoracyjnych, takich jak rzeźbione „słoneczka” wokół okien i drzwi.
- Werandy, zwane „przyłapami”, umieszczane pod wysuniętym okapem dachu.
- Ozdobne tarasy z balustradami inspirowanymi motywami roślinnymi.
- Rzeźbione motywy roślinne na drewnianych elementach konstrukcyjnych.
- Liczne skosy i uskoki urozmaicające bryłę budynku.
Jakie są najważniejsze przykłady budynków w stylu zakopiańskim?
Pierwszym budynkiem zaprojektowanym w stylu zakopiańskim była Willa Koliba, której budowa zakończyła się w 1893 roku. To właśnie ona stała się wzorcem dla kolejnych projektów Witkiewicza. Innym znakomitym przykładem jest Willa pod Jedlami, monumentalna rezydencja z 1897 roku, która do dziś zachwyca swoją formą i kunsztem wykonania.
Kolejnym istotnym obiektem jest Kaplica na Jaszczurówce, która łączy funkcję sakralną z artystyczną wartością projektu. Wszystkie te budynki cechują się dbałością o detale, spójnością kompozycyjną i harmonijnym wpisaniem w krajobraz Tatr. Warto również wspomnieć o innych obiektach, takich jak Willa Oksza, Willa Atma czy Schronisko nad Morskim Okiem, które są dowodem na trwałość i uniwersalność stylu zakopiańskiego.
Jak styl zakopiański wpłynął na sztukę użytkową?
Styl zakopiański nie ograniczał się jedynie do architektury, ale przenikał również do sztuki użytkowej i rzemiosła. Projektowano w nim meble, ubiory, sprzęty gospodarcze, instrumenty muzyczne oraz wyroby z porcelany. Dzięki temu stał się on integralną częścią kultury narodowej, wpływając na twórczość artystów i rzemieślników.
Podhalańskie motywy, takie jak wzory roślinne, geometryczne czy inspirowane krajobrazem Tatr, stały się popularne w literaturze, muzyce i malarstwie. Wpływy tego stylu były widoczne w działalności artystów takich jak Zofia Stryjeńska czy Walery Eljasz-Radzikowski. Dzięki temu styl zakopiański stał się nie tylko wyrazem narodowej tożsamości, ale także inspiracją dla wielu dziedzin sztuki.
Jakie są przykłady sztuki użytkowej w stylu zakopiańskim?
Styl zakopiański znalazł zastosowanie w projektowaniu mebli, które charakteryzowały się ręcznie rzeźbionymi zdobieniami inspirowanymi motywami góralskimi. Wykonywano także sprzęty codziennego użytku, takie jak naczynia czy narzędzia, które łączyły funkcjonalność z estetyką.
Instrumenty muzyczne, takie jak skrzypce czy dudy, również były projektowane w stylu zakopiańskim, co nadawało im unikalny wygląd i brzmienie. Dzięki temu styl ten stał się częścią życia codziennego mieszkańców Podhala, a jego wpływy można dostrzec do dziś w wielu dziedzinach sztuki i rzemiosła.
Jakie są przykłady budynków w stylu zakopiańskim poza Podhalem?
Styl zakopiański, choć zrodzony w sercu Tatr, szybko zdobył popularność w innych częściach Polski, a nawet poza jej granicami. Przykładem takiego rozszerzenia są budynki w stylu zakopiańskim zlokalizowane m.in. w Augustowie, Sosnowcu czy na Białorusi. Dzięki temu styl ten stał się symbolem polskiej architektury narodowej, propagując elementy kultury góralskiej w szerszym kontekście.
W Gdyni znajduje się Willa Orla, a w Augustowie Dom Drzewiarza, które są doskonałymi przykładami adaptacji stylu zakopiańskiego do lokalnych warunków. Na Białorusi, w miejscowości Brasław, zbudowano osiedle domów inspirowanych tym stylem, co jest dowodem na jego uniwersalność i ogromną popularność w całym regionie.
Co warto zapamietać?:
- Styl zakopiański, stworzony przez Stanisława Witkiewicza w latach 90. XIX wieku, łączy tradycję góralską z nowoczesnymi trendami architektonicznymi.
- Charakterystyczne cechy to spadziste dachy kryte gontem, wysokie kamienne podmurówki oraz rzeźbione motywy roślinne na drewnianych elementach.
- Pierwszym budynkiem w tym stylu była Willa Koliba (1893), a inne znane obiekty to Willa pod Jedlami i Kaplica na Jaszczurówce.
- Styl zakopiański wpłynął na sztukę użytkową, inspirując projektowanie mebli, instrumentów muzycznych i rzemiosła codziennego.
- Rozprzestrzenienie stylu zakopiańskiego poza Podhale, z przykładami w Gdyni, Augustowie i na Białorusi, świadczy o jego popularności i uniwersalności.
